Light Pollution

બે સવાલ....શું તમને ક્યારેય એવું લાગ્યું કે બાળપણમાં રાત્રે આકાશમાં જેટલા તારાઓ દેખાતા હતાં, હવે એટલા નથી દેખાતા? બીજો સવાલ...તમે ગોવા જેવા ઘણાં બીચ ઉપર જાઓ, જ્યાં રાત્રિનો નજારો અદભૂત હોય તો શું તમને લાગે છે કે બીચ ઉપર લાઇટો હોવી જોઇએ?

-

આપણે સૌપ્રથમ બીજા સવાલ ઉપર ફોકસ કરીએ...શું તમને લાગે છે કે બીચ ઉપર લાઇટો હોવી જોઇએ? કેમકે આ સવાલ સાથે જોડાયેલ છે કેટલીક જીન્દગીઓના અસ્તિત્વ સામે સંકટ. વાત કરીએ કાચબાઓની...કાચબાઓની સંખ્યા ધીમેધીમે ઘટી રહી છે. રિસર્ચ કહે છે કે માદા કાચબા જ્યારે ઇંડા મુકવાની હોય છે ત્યારે કિનારા(કાંઠા) તરફ આવે છે. ઇંડામાંથી જ્યારે બાળ કાચબા બહાર આવે છે ત્યારે તેઓ સીધા પાણી એટલેકે સમુદ્ર તરફ દોટ મુકે છે, કેમકે કુદરતી તેમની મનોવૃત્તિ/સેન્સ જ એવી હોય છે. પરંતુ!! વિરૂધ્ધ તરફ એટલેકે કાંઠાઓ/બીચ તરફ, જો લાઇટો લાગી હોય તો તેઓ પોતાનો રસ્તો ભટકી બીચ એટલે કે શહેર તરફ ચાલવા માંડે છે. કેમ? તેનો જવાબ આગળ જોઇશું.

-

જરા વિચારો માણસાઇની દ્રષ્ટિએ...કે જે બચ્ચાઓને પાણીની જરૂર છે(હાઇડ્રેટની જરૂર છે) તેઓ શહેર તરફ દોટ મુકીને ડિહાઇડ્રેટ એટલેકે પાણી/ક્ષારના અભાવના કારણે મુસાફરીના શરૂઆતી તબક્કામાં જ મૃત્યુ પામે છે, પરંતુ જે વધેલા બચ્ચાઓ છે તે ક્યાં તો ગાડીઓની નીચે આવી જાય છે અથવા લોકો તેઓને કેદ કરી પોતાના ઘરના aquarium ની શોભા વધારતા હોય છે. આ ખરેખર light crime છે.

-

આનું સૌથી મોટું કારણ આપણાં બીચ ઉપર લાગેલ લાઇટો છે(વિશેષકર સફેદ લાઇટો). રિસર્ચ કહે છે કે બીચ ઉપર આપણે હળવી/મધ્યમ લાઇટો લગાડવી જોઇએ(ખાસ કરીને લાલ કલરની લાઇટો). Florida Amphibian Control Center માં કાચબા ઉપર ઘણું રિસર્ચ થઇ રહ્યું છે. ત્યાં કાચબાઓના શરીર ઉપર ચિપ લગાવી તેમને સમુદ્રોમાં છોડી મુકવામાં આવે છે અને તેમના path ને ટ્રેક કરવામાં આવે છે. તેમનું સતત મોનિટરીંગ કરવામાં આવે છે. આ મુદ્દો કેવળ કાચબાઓ પુરતો સિમિત નથી પરંતુ ઘણાં એવા સજીવો છે જેમનું જીવવાનું મનુષ્યોએ હરામ કરી નાંખ્યું છે. હવે પક્ષીઓ તરફ વળીએ કે જેઓ light pollution ના સૌથી વધુ શિકાર છે.

-

સાઈબિરીયામાં શિયાળામાં ખુબજ ઠંડી પડે છે. માટે ત્યાંથી પક્ષીઓની ઘણી પ્રજાતિ સ્થળાંતર કરી ભારત, પાકિસ્તાન જેવા ગરમ પ્રદેશો તરફ વળે છે. તેઓ દિશાસૂચન માટે તારાઓના હળવા પ્રકાશનો સહારો લે છે પરંતુ મુસાફરી દરમિયાન માર્ગમાં આવતા શહેરોમાં લાગેલ તેજસ્વી સફેદ પ્રકાશને તેઓ તારાઓનો પ્રકાશ સમજી બેસે છે. જેના કારણે તેઓ મૂંઝવણમાં મુકાઇને અંતે પોતાનો માર્ગ ભૂલી જાય છે. આની ઉપર ઘણું રિસર્ચ થયું, ડોક્યુમેન્ટ્રી બની. અહીં એક પ્રયોગનો ઉલ્લેખ કરી લઇએ જેને ડો. Ommo Huppop (કે જેઓ જર્મન વૈજ્ઞાનિક છે) એ રોબિન નામક પક્ષી ઉપર કર્યો.

-

તેમની આસપાસ infrared કેમેરાઓ લગાવી વિવિધ પ્રકારની LED ઓ સળગાવવામાં આવી. જેથી નિરીક્ષણ થઇ શકે કે તેઓ જ્યારે પોતાના માર્ગે જઇ રહ્યાં હોય છે અને તે જ અરસામાં જો વચ્ચે કોઇક LED સળગે છે, તો શું તેઓ LED ના પ્રકાશ તરફ વળે છે કે પોતાના માર્ગને જ વળગી રહે છે? પરિણામ ખુબજ દુ:ખદ મળ્યું. સઘળા રોબિન LED ના પ્રકાશ તરફ વળ્યાં. આ પ્રયોગો પછી ઘણાં વિકસિત દેશોએ પોતાની મોટી-મોટી ઇમારતો ઉપર તેમજ પવનચક્કીઓ ઉપર તેજસ્વી લાઇટો લગાવવાનું બંધ કર્યું અથવા તે લાઇટોને લાલ કલર(વિશેષકર flickering) માં રૂપાંતરિત કરી. અહીં યાદ કરાવી દઇએ કે કેવળ અમેરિકામાંજ હરવર્ષ કરોડો પક્ષીઓ ઉંચી-ઉંચી ઇમારતોથી ટકરાઇને પોતાના મૃત્યુને આવકારે છે.

-

આતો થઇ પક્ષીઓ અને અન્ય જાનવરની વાત પરંતુ શું તમને ખબર છે કે આ light pollution મનુષ્યો માટે પણ ખુબજ જોખમી છે કે જે ઘણી બીમારીઓને આમંત્રણ આપે છે(ખાસ કરીને કેન્સર)?

-

મનુષ્યનો જ્યારે ઉદભવ થયો ત્યારે તેણે દિવસના અજવાળામાં કામ કરવાનું શીખ્યું અને રાત્રે ઉંઘવાનું. આ ક્રમ નિયમિત ચાલ્યો પરંતુ ઉદ્યોગીકરણના કારણે સૌપ્રથમ આપણે સોડિયમ બલ્બ(પીળા કલરના બલ્બ) નો આવિષ્કાર કર્યો કે જે એટલા હાનિકારક નહોતાં. પણ....પછી આપણે સફેદ પ્રકાશવાળી લાઇટોનો આવિષ્કાર કર્યો જે ખુબજ નુકસાનકારક સાબિત થયો. કઇરીતે? વાંચો આગળ...

-

સફેદ લાઇટોમાં આપણું શરીર દિવસ અને રાતનો તફાવત કરવામાં ગોટે ચઢ્યું. જ્યારે આની ઉપર રિસર્ચ હાથ ધરાયું ત્યારે ખબર પડી કે આપણાં હાર્મોન પરેશાન છે. તેઓને ખબર જ નથી પડતી કે હવે કરવું શું? આની ઉપર હજીય ઘણું રિસર્ચ થઇ રહ્યું છે. ચાલો સફર કરીએ Sleep Lab EU Clock ની, કે જે યુરોપમાં છે અને તે લોકોની ઉંઘ ઉપર રિસર્ચ કરે છે. તેમણે અમુક લોકોને એવા બંધ ઓરડાઓમાં રાખ્યા જેમાં દિવસ અને રાત્રિનો ફરક મહેસુસ નહોતો થતો. આ સ્થિતિમાં તેઓના વિવિધ test કરવામાં આવ્યા અને અંતે જાણ થઇ કે, તેઓની બાહરી ઘડિયાળ અને આંતરિક ઘડિયાળ એટલેકે શારીરિક ઘડિયાળ(કે જે બે આંખો વચ્ચેના આંતરિક ભાગમાં લગભગ બે-ત્રણ સેન્ટીમીટર બાહ્ય સપાટીથી અંદર તરફ હોય છે) વચ્ચેનો ક્રમ(sequencing) બિલકુલ ખોરવાઇ ગયો હતો.

-

આપણાં શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ(biological clock) આપણને કહે છે કે ભૂખ ક્યારે લાગશે, ઉંઘવું ક્યારે, જાગવું ક્યારે? વગેરે...આપણાં શરીરની સંપૂર્ણ functionality તેના રહેમો-કરમ ઉપર ચાલતી હોય છે. જો આ આંતરિક અને બાહરી ઘડિયાળ વચ્ચે સમન્વય ન જળવાયો તો circadian rhythm(કે જે ટેકનિકલ નામ છે) તે ખોરવાઇ જાય છે અને વિવિધ ખાસ કરીને કેન્સર જેવી બીમારીઓ થાય છે. WHO(World Health Organization) એ હવે પુષ્ટિ કરી છે કે જે લોકો શિફ્ટમાં કામ કરે છે/અનિયમિત ઉંઘ લે છે તેઓને કેન્સર તેમજ અન્ય બીમારી થવાનું જોખમ વધી જાય છે. કેમકે ઉંઘ દરમિયાન શરીર Melatonin નામક એક antioxidant હાર્મોન ઉત્પન્ન કરે છે. જેનું કાર્ય કોષોનું સમારકામ કરવાનું છે. અનિયમિત ઉંઘ ધીમેધીમે આ હાર્મોનનું ઉત્પાદન રોકી દે છે જે છેવટે કેન્સરમાં પરિણમે છે.

-

હવે આવીએ આપણાં બીજા સવાલ ઉપર...શું તમને ક્યારેય એવું લાગ્યું કે બાળપણમાં રાત્રે આકાશમાં જેટલા તારાઓ દેખાતા હતાં, હવે એટલા નથી દેખાતા? ભલે તમે મહેસુસ ન કર્યુ હોય છતાં આ વાત સાચી છે કે આકાશમાં તારાઓ ધીમેધીમે ઓછા દેખાય છે. જેનું કારણ છે light pollution. વાત કરીએ ઇઝરાયેલ દેશની. ત્યાંના વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું કે ભૂરા રંગનો પ્રકાશ સૌથી વધુ નુકસાનકારક છે. તેની frequency વધુ હોય છે અને તેની એક ખાસિયત હોય છે કે તે scattered(વીખેરાય) જલ્દી જાય છે. આજ કારણ છે કે આપણને આકાશ ભૂરું દેખાય છે. આ વીખેરાયેલ પ્રકાશ, ટેલિસ્કોપ વડે આકાશનું અધ્યયન કરનારાઓ માટે બાધારૂપ છે. તેઓને પ્રકાશની હાજરીમાં ઉચિત ડેટા પ્રાપ્ત થતો નથી. ત્યાં reflectors લગાડવા પડે છે. માટે જ ટેલિસ્કોપને ખુબ ઓછાં પ્રકાશવાળી જગ્યાએ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

-

આ બધી સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખી ઇઝરાયેલના શહેર તેલ અવીવ(tel aviv) ની સડકો ઉપર પ્રકાશના ઇનસ્પેક્ટર અને પોલીસ નજરે ચઢશે, જેને light force કહે છે. તેમનું કાર્ય રાત્રિના અમુક સમય બાદ શહેરની તમામ સફેદ લાઇટોને બંધ કરાવવાનું છે. જેથી ખગોળશાસ્ત્રને લગતા સંશોધકો માટે આસાની રહે. અગર કોઇક જગ્યાએ લાઇટ ચાલુ હો તો જે તે જવાબદાર વ્યક્તિને દંડ ફટકારવામાં આવે છે. યાદરહે તેલ અવીવમાં અલગ-અલગ જગ્યાએ સાત international standard ધરાવતા ટેલિસ્કોપ છે. માટે તેઓ ત્યાંની હર સડકો અને ગલીઓને સફેદમાંથી પીળી લાઇટમાં રૂપાંતર કરી રહ્યાં છે(આ રૂપાંતર અમેરિકામાં પણ ચાલી રહ્યું છે---જુઓ નીચેની ઇમેજ).

-

હવે નજર કરીએ એક સામાન્ય જીવડાં તરફ જેનું નામ છે...moth. આ જીવ પ્રકાશ બાબતે ખુબજ સંવેદનશીલ હોય છે(ખાસ કરીને ભૂરા પ્રકાશ તરફ). આ કારણે તમે હોટેલ જેવી જગ્યાઓએ જોયું જ હશે કે fly killers મશીન હંમેશા ભૂરી રોશનીવાળા હોય છે. જેની આસપાસ સેંકડો જીવડાં તમને મૃત્યુ પામેલ નજરે ચઢશે. હાં, તો એનાથી આપણને શો મતલબ ભલે મરતાં? હેરાન કરતા મટે! અહીં એક વાત યાદ રાખવા જેવી છે કે આવા જ જીવો પરાગનયન કરે છે અને જો પરાગનયન જ નહીં હોય તો કોઇ ફળ, અનાજ, ખેતી જેવું કંઇ નહીં રહે. માટે આપણાં માટે જરૂરી છે કે આવા જીવજંતુઓ મરણ ના પામે.

-

એક અધ્યયન એવું કહે છે કે, તમે હાઇવેના આંતરિક વેરાન જેવા સ્થળોએ જો પેટ્રોલ પમ્પ લગાવ્યો છે તો લગભગ 700 મીટર દૂરથી આવા જંતુઓ આવીને પ્રકાશ દ્વારા મોતને વહાલ કરશે(યાદરહે 700 મીટર ત્રિજ્યા છે. હર દિશામાં 700 મીટર ગણો તો વ્યાસ 1400 મીટર જેટલો થાય. સાદી ભાષામાં ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં તમે લગાવેલ એક પેટ્રોલપંપ લગભગ દોઢ કિલોમીટર જેટલાં વિસ્તારના ક્ષેત્રને જીવજંતુઓના મૃત્યુ વડે ખાલી કરવાનું બહાનું બની જાય છે). આની ઉપર ઘણું રિસર્ચ થઇ રહ્યું છે જર્મનીમાં. એક પુસ્તકનો ઉલ્લેખ કરીશ(જુઓ નીચેની ઇમેજ) જેનું નામ છે...Atlas on the biology of Soil Arthropods(જે કહે છે કે, 1950માં લાઇટના એક નાના થાંભલા આસપાસ લગભગ પચાસ હજાર જેટલાં જંતુઓ ઘુમરાતા હતાં, પરંતુ ધીમેધીમે જંતુઓ મરતા ગયા અને હવે હાલની સ્થિતિ એવી છે કે લગભગ બાવીસ જેટલાં જંતુઓ હોય છે). તો કહેવાનો મતલબ, આપણાં દ્વારા ફેલાવાયેલ આ પ્રકાશ પ્રદુષણને હવે ખતમ કરીએ......